Ρητό της ημέρας :  Η ανάσταση του Χριστού είναι το πιο έγκυρο και μαρτυρημένο γεγονός της αρχαίας ιστορίας.   ΓΡΕΡΕΡ, Ιστορικός
ΑΡΘΡΑ

Κλείσιμο ΑΘΕΙΣΜΟΣ-ΑΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΣ

Κλείσιμο ΑΙΡΕΣΕΙΣ-ΨΕΥΔΟΔΙΔΑΣΚΑΛΙΕΣ-ΘΕΟΛΟΓΙΑ

Κλείσιμο ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ

Κλείσιμο ΑΡΧΑΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ-ΠΑΤΕΡΕΣ -ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Κλείσιμο ΒΙΟΗΘΙΚΗ

Κλείσιμο ΓΑΜΟΣ-ΣΧΕΣΕΙΣ-ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΙΑ

Κλείσιμο ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ -ΕΞΕΛΙΞΗ

Κλείσιμο ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

Κλείσιμο ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ-ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ-ΜΕΤΑΘΑΝΑΤΟΝ ΖΩΗ

Κλείσιμο ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ/ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΡΑΤΟΥΣ-ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Κλείσιμο ΙΣΛΑΜ

Κλείσιμο ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ-ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ-ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ

Κλείσιμο ΝΕΟΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ-ΑΡΧΑΙΟΛΑΤΡΙΑ-ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ

Κλείσιμο ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΦΥΣΗ

Κλείσιμο ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΚΑΚΩΣ ΚΕΙΜΕΝΑ

Κλείσιμο ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΙΣΜΟΣ

Κλείσιμο ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ-ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΣΜΟΣ-ΣΙΩΝΙΣΜΟΣ

Κλείσιμο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΖΩΗ

Κλείσιμο ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ

   επισκέπτες

   επισκέπτες online

ΑΓΓΕΛΙΑ
ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ-ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ-ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ - ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ: ΕΙΝΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΚΑ;

 

ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ:

 

Είναι Αυθεντικά;

-του Douglas Groothuis-

 Η έρευνά μας για τα Απόκρυφα Ευαγγέλια, πρόκειται να είναι ιστορική. Έχουμε κάποια ιδέα ως προς το τι ο Ιησούς, ο Άνθρωπος από τη Ναζαρέτ, πραγματικά έκανε και είπε ως ενεργώς συμμετέχων στην ιστορία του χωροχρόνου; Θα έπρεπε τέτοιου είδους γνωστικιστικά κείμενα όπως το Ευαγγέλιο του Θωμά, να προσελκύσει την προσοχή μας ως μια αξιόπιστη αναφορά για τον νου του Ιησού ή ο Υιός του Ανθρώπου των βιβλικών Ευαγγελίων μιλά με αυθεντική φωνή; Ή μήπως πρέπει να παραμείνουμε σε απόλυτο ‘αγνωστικισμό’ σχετικά με τον ιστορικό Ιησού;

Εάν δεν αρκεστούμε μόνο στο να καταγράψουμε μια κακοφωνία αντιφατικών απόψεων για τον Ιησού, βασιζόμενοι σε καθαρή πιθανολογία ή παρακινούμενοι από παράφορη ιδιορρυθμία, η ιστορική έρευνα είναι αδιαπραγμάτευτη. Ο Χριστιανισμός πάντα ήταν μια ιστορική θρησκεία και οποιαδήποτε σοβαρή αμφισβήτηση της ‘νομιμότητάς’ του πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη αυτό το γεγονός. Οι θεμελιώδεις του αξιώσεις είναι ριζωμένες σε γεγονότα, όχι μόνο σε ιδέες· σε ανθρώπους, όχι μόνο σε αρχές· σε αποκάλυψη, όχι σε πιθανολογία· στην ενσάρκωση, όχι σε αφηρημένες έννοιες. Ο διάσημος ιστορικός Herbert Butterfield μιλά για τον Χριστιανισμό σαν μια θρησκεία μέσα στην οποία «ορισμένα ιστορικά γεγονότα θεωρούνται μέρος της ίδιας της θρησκείας» και «θεωρείται ότι ... αντιπροσωπεύουν τη θεϊκή επέμβαση στην ιστορία».[1]

Η ιστορική ακρίβεια σίγουρα δεν αποτελούσε δευτερεύον θέμα για τον Λουκά στη συγγραφή του Ευαγγελίου του: «Πολλοί προσπάθησαν να συντάξουν διήγηση για τα γεγονότα, που είναι βεβαιωμένο ότι συνέβησαν ανάμεσά μας, όπως μας τα παρέδωσαν εκείνοι που από την αρχή ήταν αυτόπτες μάρτυρες και έγιναν κήρυκες αυτού του χαρμόσυνου μηνύματος. Γι’ αυτό θεώρησα κι εγώ καλό, εντιμότατε Θεόφιλε, αφού τα ερεύνησα όλα από την αρχή και με ακρίβεια, να σου τα γράψω με τη σειρά, για να βεβαιωθείς ότι τα γεγονότα που διδάχτηκες είναι αυθεντικά»(Λουκ.1:1-4, Νέα Μετάφραση Βίβλου-ΝΜΒ, Βιβλ.Εταιρίας). Το κείμενο πιστοποιεί το ότι ο Λουκάς δεν επεδίωκε τίποτα λιγότερο από την ιστορική βεβαιότητα, η οποία θα παρουσιαζόταν με τακτικότητα (σημ. τ. μτφρ.: «κατά σειράν») και θα ήταν βασισμένη σε μαρτυρίες από πρώτο χέρι.

Εάν ο Χριστιανισμός επικεντρώνεται στον Ιησού, τον Χριστό, τον υπεσχημένο Μεσσία, ο οποίος εγκαθιστά τη βασιλεία του Θεού με δύναμη, η αντικειμενική ιστορικότητα αυτού του Ιησού ξεχωρίζει. Παρομοίως, εάν τα φερόμενα ως ιστορικά, κείμενα, όπως τα ευαγγέλια του Nag Hammadi, αμφισβητούν τη βιβλική αντίληψη για τον Ιησού, πρέπει κι αυτά να τεθούν υπό λεπτομερή ιστορική εξέταση. Αυτό το άρθρο θα ελέγξει επομένως την ιστορική υπόσταση των συγγραμμάτων των Γνωστικών, από άποψη ιστορικής ακεραιότητας, αυθεντικότητας και πιστότητας προς την αλήθεια.

 
 
 
ΧΑΜΕΝΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ;

Αν κι έχει προκληθεί μεγάλη έξαψη από τις ανακαλύψεις στο Nag Hammadi, με τον ενθουσιασμό έχει αναμειχθεί και μεγάλη παρανόηση. Η υπερισχύουσα υπόθεση πολλών είναι ότι οι πραγματείες που ξεθάφτηκαν στην άνω Αίγυπτο περιείχαν «χαμένα βιβλία της Αγίας Γραφής» – ιστορικού αναστήματος ίδιου ή μεγαλύτερου από αυτό των βιβλίων της Καινής Διαθήκης. Μεγάλο μέρος αυτού του ζητήματος έχει τροφοδοτηθεί από τους τίτλους μερικών από τα ίδια τα κείμενα, ιδιαίτερα από τα επονομαζόμενα «ευαγγέλια των Γνωστικών»: το Ευαγγέλιο του Θωμά, το Ευαγγέλιο του Φιλίππου, το Ευαγγέλιο της Μαρίας, το Ευαγγέλιο των Αιγυπτίων και το Ευαγγέλιο της Αληθείας. Η συνεκδοχή του όρου «ευαγγέλιο» είναι ότι παρουσιάζει τη ζωή του Ιησού ως δασκάλου, κήρυκα και θεραπευτή – με ύφος παρόμοιο, εάν όχι ταυτόσημο, με αυτό του Ματθαίου, του Μάρκου, του Λουκά και του Ιωάννη.

Όμως, μια ανάγνωση αυτών των «ευαγγελίων» αποκαλύπτει ένα εντελώς διαφορετικό λογοτεχνικό είδος υλικού. Για παράδειγμα, η εισαγωγή στο Ευαγγέλιο της Αληθείας στη Βιβλιοθήκη του Nag Hammadi αναφέρει: «Παρά τον τίτλο του, αυτό το έργο δεν είναι το είδος που απαντά στην Καινή Διαθήκη, αφού δεν προσφέρει κάποια συνεχή αφήγηση των πράξεων, των διδασκαλιών, του πάθους και της ανάστασης του Ιησού.»[2] Η εισαγωγή στο Ευαγγέλιο του Φιλίππου στον ίδιο τόμο λέει ότι αν και παρουσιάζει κάποιες ομοιότητες με ένα Ευαγγέλιο της Καινής Διαθήκης, «δεν είναι ευαγγέλιο σαν ένα από τα ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης. ... [Οι] λιγοστές αναφορές και ιστορίες σχετικά με τον Ιησού ... δεν βρίσκονται τοποθετημένες σε οποιοδήποτε είδος αφηγηματικού πλαισίου, όπως συμβαίνει με κάποιο από τα ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης.»[3] Ο βιβλικός μελετητής Joseph A. Fitzmyer επέκρινε τον τίτλο της Pagels Τα Ευαγγέλια των Γνωστικών, επειδή αυτός υπαινίσσεται ότι η ουσία του βιβλίου αφορά σε χαμένα ευαγγέλια που έχουν έρθει στο φως, όταν στην πραγματικότητα η πλειονότητα των παραπομπών της Pagels είναι από πηγές εκκλησιαστικών πατέρων των πρώτων χρόνων ή από μη ευαγγελικό υλικό.[4]

Από πλευράς προσοχής των μελετητών και του κόσμου γενικότερα, το «μεγάλο αστέρι» της συλλογής του Nag Hammadi είναι το Ευαγγέλιο του Θωμά. Όμως, και ο Θωμάς δεν συμφωνεί με το λογοτεχνικό στυλ των Ευαγγελίων της Καινής Διαθήκης, παρά το γεγονός ότι πολλές από τις 114 ρήσεις του σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τον Ματθαίο, τον Μάρκο και τον Λουκά. Ο Θωμάς σχεδόν δεν έχει αφήγηση και η δομή του αποτελείται από ξεχωριστές ρήσεις. Αντίθετα από τα κανονικά Ευαγγέλια, τα οποία μας δίνουν κάποιο κοινωνικό πλαίσιο και κάποια αφήγηση για τα λόγια του Ιησού, ο Θωμάς μοιάζει περισσότερο με διάφορες χάντρες που έχουν περαστεί σχεδόν τυχαία σε ένα περιδέραιο. Αυτό καθαυτό δυσχεραίνει την ορθή ερμηνεία. Ο F.F.Bruce παρατηρεί ότι «τα λεγόμενα του Ιησού γίνονται κατανοητά με τον καλύτερο τρόπο υπό το φως των ιστορικών περιστάσεων, μέσα στις οποίες ειπώθηκαν. Μόνον όταν τις έχουμε καταλάβει, μπορούμε έτσι με σιγουριά να προσπαθήσουμε να αναγνωρίσουμε την αμετάβλητη αλήθεια που τα λόγια αυτά αποδίδουν. Όταν αυτά αποσπώνται από το αρχικό ιστορικό τους σκηνικό και διατάσσονται σε μια ανθολογία, η ερμηνεία τους είναι πιο επισφαλής.»[5]

Χωρίς αδικαιολόγητη προσφυγή σε υποκειμενικές κρίσεις, μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά ότι το υλικό των Γνωστικών πάνω στο πρόσωπο του Ιησού έχει καθοριστικά διαφορετική «αίσθηση» από τα βιβλικά Ευαγγέλια. Εκεί, η διδασκαλία του Ιησού προβάλλει φυσικά μέσα από το συνολικό περίγραμμα της ζωής Του. Στο γνωστικιστικό υλικό ο Ιησούς εμφανίζεται σε πολλές περιπτώσεις, περισσότερο ως κάποιος που κάνει διαλέξεις για μεταφυσική, παρά ως Ιουδαίος προφήτης. Στην Επιστολή του Πέτρου προς τον Φίλιππο, οι απόστολοι ρωτούν τον αναστημένο Ιησού: «Κύριε, θα θέλαμε να γνωρίσουμε το έλλειμμα των αιώνων και του πληρώματός τους.»[6] Τέτοιου είδους αφηρημένες φιλοσοφικές έννοιες ποτέ δεν βρίσκονταν στα χείλη των μαθητών – των ψαράδων, τελωνών και ζηλωτών – των βιβλικών διηγήσεων. Ο Ιησούς έπειτα, τους ομιλεί περί της προκοσμικής πτώσης «της μητέρας», η οποία ενήργησε αντίθετα από «τον Πατέρα» και έτσι επέφερε τους πάσχοντες αιώνες.[7] 

Οτιδήποτε κι αν γίνεται κατανοητό από την ιστορική «αίσθηση» αυτών των κειμένων, η πραγματική τους ιδιότητα ως ιστορικών καταγραφών θα έπρεπε να τεθεί υπό πιο προσεκτική εξέταση, για να προσδιοριστεί η αξιοπιστία τους βάσει αντικειμενικών στοιχείων.

 
 
Η ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ

Η ιστορικότητα σχετίζεται με την αξιοπιστία. Εάν ένα κείμενο είναι ιστορικά αξιόπιστο, είναι έγκυρο ως αντικειμενικά αληθές· είναι απολύτως δικαιολογημένο να πιστεύουμε ότι αυτό που πιστοποιεί, κατά βάση ταιριάζει σ’ αυτό για το οποίο γίνεται λόγος. Είναι πιστό στα γεγονότα. Η ιστορική αξιοπιστία μπορεί να υποδιαιρεθεί σε τρεις βασικές κατηγορίες: την ακεραιότητα, την αυθεντικότητα και την πιστότητα προς την αλήθεια.

Η ακεραιότητα αφορά στη διατήρηση του γραπτού μέσα στην ιστορία. Έχουμε λόγο να πιστεύουμε ότι το κείμενο ως έχει τώρα, είναι ουσιαστικά το ίδιο όπως ήταν όταν πρωτογράφτηκε; Ή μήπως έχει λάβει χώρα σημαντική παραφθορά μέσα από παραποίηση, προσθέσεις ή αφαιρέσεις; Η Καινή Διαθήκη έχει διατηρηθεί μέσα σε χιλιάδες διαφορετικά και αρχαία χειρόγραφα, τα οποία μας δίνουν τη δυνατότητα να αναπλάσουμε τα πρωτότυπα χειρόγραφα με υψηλό βαθμό βεβαιότητας. Τι συμβαίνει όμως με το NagHammadi;

Πριν από την ανακάλυψη στο NagHammadi, τα γνωστικιστικά κείμενα τα οποία δεν είχαν συναχθεί από παραπομπές στους εκκλησιαστικούς πατέρες ήταν σπάνια. Από το 1945 όμως, υπάρχουν πολλά πρωταρχικά κείμενα. Οι μελετητές χρονολογούν τα σωζόμενα χειρόγραφα από το 350-400 μ.Χ. . Η συγγραφή των πρωτοτύπων των διαφόρων κειμένων φυσικά, έλαβε χώρα κάποια χρονική στιγμή πριν από το 350-400 μ.Χ., αλλά όχι, σύμφωνα με τους περισσότερους μελετητές, πριν από τον δεύτερο αιώνα. Η πραγματική κατάσταση των χειρογράφων του NagHammadi ποικίλλει αρκετά. Ο JamesRobinson, εκδότης της Βιβλιοθήκης του NagHammadi, παρατηρεί ότι «υπάρχει η φυσική φθορά των ίδιων των βιβλίων, η οποία ξεκίνησε αναμφίβολα πριν αυτά να θαφτούν γύρω στο 400 μ.Χ., [έπειτα] προχώρησε σταθερά ενώ αυτά παρέμεναν θαμμένα και δυστυχώς δεν τη σταμάτησαν εντελώς στην περίοδο ανάμεσα στην ανακάλυψή τους το 1945 και την τελική τους συντήρηση τριάντα χρόνια αργότερα».[8]

Καθώς κανείς διαβάζει τη Βιβλιοθήκη του NagHammadi από την αρχή ως το τέλος, συναντά συχνά κάποια σημειολογία, όπως ελλείψεις, παρενθέσεις και αγκύλες, πράγμα που υποδηλώνει ανομοιογενή σημεία στα κείμενα. Συχνά ο μεταφραστής πρέπει να αποτολμήσει πειραματικές αναπλάσεις των συγγραμμάτων εξαιτίας της καταστροφής του κειμένου. Η κατάσταση μπορεί να παρομοιαστεί με τη συναρμολόγηση ενός παζλ, με πολυάριθμα κομμάτια του να λείπουν· εξαναγκάζεται λοιπόν κανείς να αναδημιουργήσει τα κομμάτια, χρησιμοποιώντας οποιοδήποτε πλαίσιο είναι διαθέσιμο. Ο Robinson προσθέτει ότι «όταν μόνο λίγα γράμματα λείπουν, μπορούν συχνά να συμπληρωθούν επαρκώς, αλλά οι μεγαλύτερες ‘τρύπες’ πρέπει απλά να παραμείνουν ως κενά».[9]

Όσον αφορά στη μετάφραση, ο Robinson μας εξιστορεί ότι «τα κείμενα μεταφράστηκαν ένα-ένα από τα Ελληνικά στα Κοπτικά και όχι πάντα από μεταφραστές ικανούς να συλλάβουν το βάθος ή το μεγαλείο αυτού που επιχειρούσαν να μεταφράσουν».[10] Ο Robinson διαπιστώνει ωστόσο ότι τα περισσότερα κείμενα είναι μεταφρασμένα επαρκώς και ότι όταν υπάρχουν περισσότερες από μία αποδόσεις ενός συγκεκριμένου κειμένου, η καλύτερη μετάφραση είναι σαφώς ευδιάκριτη. Εντούτοις «αυτό που τον κάνει να αναρωτιέται είναι ο όγκος των κειμένων που υπάρχουν μόνο σε μία απόδοση»,[11] γιατί αυτά τα κείμενα δεν μπορούν να συγκριθούν με άλλες μεταφράσεις, για να διαπιστωθεί η ακρίβειά τους.

Ο Robinson κάνει κάποια περαιτέρω σχόλια για την ακεραιότητα των κειμένων: «Υπάρχει το ίδιο είδος κινδύνου στη μεταβίβαση των κειμένων από μια σειρά γραφέων που τα αντέγραφαν επί γενιές, από όλο και πιο φθαρμένα αντίγραφα, πρώτα στα Ελληνικά κι έπειτα στα Κοπτικά. Ο αριθμός των ακούσιων λαθών είναι δύσκολο να υπολογιστεί, αφού δεν υπάρχει σχετική διαδικασία για πλήρη έλεγχο του αντιγράφου· ούτε έχει κανείς, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Βίβλου, έναν μεγάλο αριθμό χειρογράφων του ίδιου κειμένου, τα οποία τείνουν να διορθώνουν το ένα το άλλο, όταν αντιπαραβάλλονται (η έμφαση προστέθηκε).»[12]

Η αυθεντικότητα αφορά στην πατρότητα ενός δεδομένου συγγράμματος. Γνωρίζουμε ποιος ήταν ο συγγραφέας; Ή θα πρέπει να’ χουμε να κάνουμε με κάποιον ανώνυμο; Ένα σύγγραμμα θεωρείται αυθεντικό, εάν μπορεί κάποιος να καταδείξει ότι έχει συγγραφεί από τον δηλωθέντα ή υποδηλωθέντα συγγραφέα. Υπάρχουν ατράνταχτες μαρτυρίες ότι τα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης γράφτηκαν από τους ομώνυμούς τους: τον Ματθαίο, τον Μάρκο, τον Λουκά και τον Ιωάννη. Τι συμβαίνει όμως με το NagHammadi; 

 Η Επιστολή του Πέτρου προς τον Φίλιππο χρονολογείται στα τέλη του δευτέρου αιώνα ή ακόμα και μέσα στον τρίτο. Αυτό αποκλείει το να είναι ένα κυριολεκτικό γράμμα από τον απόστολο προς τον Φίλιππο. Η κατηγορία στην οποία υπάγεται αυτό το κείμενο είναι γνωστή ως ψευδεπίγραφα – συγγράμματα που έχουν αποδοθεί ψευδώς σε αξιόλογα άτομα, για να προσδοθεί αξιοπιστία στο εν λόγω υλικό. Αν και ενδιαφέρουσα στην εξήγηση της ανάπτυξης της σκέψης των Γνωστικών και της σχέσης της με τη βιβλική γραμματεία, αυτή η επιστολή δεν θα έπρεπε να θεωρηθεί ως μια αξιόπιστη εξιστόρηση των γεγονότων που φέρεται να καταγράφει.

Υπάρχουν λιγοστές, εάν υποθέσουμε ότι υπάρχουν κάποιες, περιπτώσεις γνωστής πατρότητας για τα κείμενα του NagHammadi και για άλλα κείμενα των Γνωστικών. Οι μελετητές κάνουν υποθέσεις ως προς την πατρότητα, αλλά δεν εκλαμβάνουν την ψευδεπίγραφη γραμματεία ως γνήσια αποστολικής προέλευσης. Ακόμα και το Ευαγγέλιο του Θωμά, πιθανώς το κείμενο που βρίσκεται χρονικά εγγύτερα στα γεγονότα της Καινής Διαθήκης, κατ’ ουσίαν ποτέ δεν θεωρήθηκε ότι γράφτηκε από τον ίδιο τον απόστολο Θωμά.[13] Τα στοιχεία της αυθεντικότητας σ’ αυτό το υλικό είναι λοιπόν στην καλύτερη των περιπτώσεων ανομοιογενή.

Η πιστότητα προς την αλήθεια αφορά στη φιλαλήθεια του συγγραφέα του κειμένου. Ήταν ο συγγραφέας σε θέση να εξιστορήσει επαρκώς αυτά που περιγράφονται και από πλευράς χρονολογικής εγγύτητας προς τα γεγονότα και από πλευράς νοητικής ικανότητας στην παρατήρηση; Είχε (εκείνος ή εκείνη) ικανοποιητικά ‘διαπιστευτήρια’, για να μεταβιβάσει την ιστορική αλήθεια;

Κάποιοι, μέσα στον ενθουσιασμό τους όσον αφορά στο NagHammadi, έχουν εντάξει αυθαιρέτως διάφορα κείμενα μέσα στο «καταφύγιο» της ιστορίας, τα οποία χρονολογούνται κάμποσες εκατοντάδες χρόνια μετά από τη ζωή του Ιησού. Για παράδειγμα, σε μια κριτική της ταινίας Ο Τελευταίος Πειρασμός του Χριστού, ο MichaelGrosso μιλά για υπαινιγμούς για τη σεξουαλική ζωή του Ιησού «ακριβώς στην αρχή της Χριστιανικής παράδοσης». Έπειτα παραθέτει ένα απόσπασμα από το Ευαγγέλιο του Φιλίππου, για να συμπεράνει ότι ο Ιησούς συχνά φιλούσε τη Μαρία τη Μαγδαληνή στο στόμα.[14] Το πρόβλημα είναι ότι το κείμενο απέχει αρκετά από «την αρχή της χριστιανικής παράδοσης», έχοντας συγγραφεί, σύμφωνα με κάποιον μελετητή, «ίσως όχι νωρίτερα από το δεύτερο μισό του τρίτου αιώνα».[15]

Ο CraigBlomberg δηλώνει ότι «τα περισσότερα από τα κείμενα του NagHammadi, κυρίως γνωστικιστικά στη φύση τους, δεν υποστηρίζουν ότι συμπίπτουν εν μέρει με τις ευαγγελικές παραδόσεις για την επίγεια ζωή του Ιησού».[16] Παρατηρεί ότι «μέρος από αυτά υποστηρίζει ότι καταγράφει συνομιλίες του αναστημένου Ιησού με διαφόρους μαθητές, αλλά αυτό το σκηνικό αποτελεί συνήθως κάτι παραπάνω από ένα τεχνητό πλαίσιο για να παρουσιάσει κάποιος τη θεωρία των Γνωστικών».[17]

Τι συμβαίνει λοιπόν με την εγκυρότητα των κειμένων; Δεν γνωρίζουμε ποιος έγραψε τα περισσότερα από αυτά και η ιστορική τους πιστότητα όσον αφορά στον Ιησού φαίνεται ισχνή. Όμως, κάποιοι μελετητές προβάλλουν μερικούς υποψηφίους ως παρέχοντες ιστορικώς αξιόπιστα γεγονότα, όσον αφορά στον Ιησού.

Στην περίπτωση του Ευαγγελίου της Αληθείας, μερικοί μελετητές θεωρούν τον Βαλεντίνο ως συγγραφέα ή τουλάχιστον ως αυτόν που συνέγραψε κάποια παλιότερη απόδοση.[18] Όμως, ο Βαλεντίνος χρονολογείται μέσα στον δεύτερο αιώνα (175 μ.Χ.) κι έτσι δεν ήταν σύγχρονος του Ιησού. Οι Attridge και MacRae χρονολογούν το κείμενο ανάμεσα στο 140 και 180 μ.Χ. .[19] Ο Layton αναγνωρίζει ότι «το έργο είναι ένα κήρυγμα και δεν έχει τίποτα να κάνει με το Χριστιανικό είδος γραμματείας που κανονικά αποκαλείται ‘ευαγγέλιο’».[20]

Το κείμενο διαφέρει από πολλά από αυτά που βρέθηκαν στο NagHammadi εξαιτίας των επαναλαμβανόμενων παραπομπών του σε περικοπές της Καινής Διαθήκης. Ο BeatleyLayton παρατηρεί ότι «παραφράζει και κατ’αυτόν τον τρόπο ερμηνεύει κάπου τριάντα ώς εξήντα βιβλικές περικοπές, σχεδόν όλες από τα βιβλία της Καινής Διαθήκης».[21] Εν συνεχεία διαπιστώνει ότι ο Βαλεντίνος διαμόρφωσε αυτούς τους υπαινιγμούς, ούτως ώστε να ταιριάξουν με τη δικιά του γνωστικιστική θεολογία.[22] Συζητώντας για τη χρήση των συνοπτικών Ευαγγελίων (του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά) στο Ευαγγέλιο της Αληθείας, ο C.M.Tuckett συμπεραίνει ότι «δεν υπάρχουν μαρτυρίες για τη χρήση άλλων πηγών, εκτός από τα κανονικά ευαγγέλια για συνοπτικό υλικό».[23] Αυτό θα σήμαινε ότι το Ευαγγέλιο της Αληθείας δεν παρέχει κάποια ανεξάρτητη ιστορική επίγνωση για τον Ιησού, αλλά μάλλον επανερμηνεύει προγενέστερο υλικό.

Το Ευαγγέλιο του Φιλίππου είναι κατάμεστο από γνωστικιστική θεολογία και περιέχει αρκετές μνείες για τον Ιησού. Όμως, δεν υποστηρίζει ότι αποτελεί μια αποκάλυψη από τον Ιησού: πιο πολύ είναι ένα γνωστικιστικό εγχειρίδιο θεολογίας.[24] Σύμφωνα με την ανάλυση του Tuckett, όλες οι παραπομπές σε ευαγγελικό υλικό φαίνεται να προέρχονται από τον Ματθαίο και όχι από οποιοδήποτε άλλο κανονικό Ευαγγέλιο ή κάποια άλλη πηγή ανεξάρτητη του Ματθαίου. Ο AndrewHembold έχει επίσης επισημάνει ότι και το Ευαγγέλιο της Αληθείας και το Ευαγγέλιο του Φιλίππου δείχνουν στοιχεία «μίμησης» της Καινής Διαθήκης· και τα δύο «γνωρίζουν και αναγνωρίζουν το μεγαλύτερο μέρος της Καινής Διαθήκης ως έγκυρο».[25] Αυτό λοιπόν θα τα καθιστούσε παράγωγα, όχι πρωτότυπα, κείμενα.

Ο Tuckett έχει επίσης υποστηρίξει ότι το Ευαγγέλιο της Μαρίας και το Βιβλίο του Θωμά του Αθλητή βασίζονται σε συνοπτικό υλικό και ότι «ουσιαστικά δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία για τη χρήση προ-συνοπτικών πηγών από αυτούς τους συγγραφείς. Αυτά τα κείμενα είναι όλα ‘μετα-συνοπτικά’, όχι μόνο σε σχέση με τις χρονολογίες τους, αλλά και με τη μορφή της συνοπτικής παράδοσης που αυτά προϋποθέτουν.»[26] Με άλλα λόγια, αυτά τα συγγράμματα απλά αντλούν στοιχεία από το προϋπάρχον ευαγγελικό υλικό και το διασκευάζουν, ώστε να συμμορφωθεί με τη γνωστικιστική τους αντίληψη για τον κόσμο. Δεν συνεισφέρουν ιστορικά αυθεντικό, καινούργιο υλικό.

 Το Απόκρυφον του Ιακώβου υποστηρίζει ότι είναι μια μυστική αποκάλυψη του αναστημένου Ιησού προς τον Ιάκωβο τον αδελφό Του. Δεν είναι τόσο φανερά γνωστικιστικό όσο κάποια κείμενα του NagHammadi και περιέχει κάποιες φράσεις που ηχούν περισσότερο ορθόδοξες, όπως: «Αληθώς λέγω προς εσάς, κανένας δεν θα σωθεί, εκτός εάν πιστέψει στον σταυρό μου.»[27] Επίσης, πιστοποιεί και το ανορθόδοξο, όπως όταν λέει ο Ιησούς: «Να γίνεστε καλύτεροι από ό,τι Εγώ· κάνετε τους εαυτούς σας σαν τον υιό του Αγίου Πνεύματος.»[28] Ενώ κάποιος μελετητής χρονολογεί αυτό το κείμενο κάποια χρονική περίοδο πριν από το 150 μ.Χ.[29], ο Blomberg πιστεύει ότι δίνει ενδείξεις για το ότι είναι «τουλάχιστον εν μέρει μεταγενέστερο από τα κανονικά ευαγγέλια και για το ότι είναι βασισμένο πάνω σε αυτά».[30] Ο εσωτερισμός του το φέρνει αναμφίβολα σε διαφωνία με τα κανονικά Ευαγγέλια, τα οποία ιστορικώς πιστοποιούνται από μαρτυρίες καλύτερα.

 
 
Ο ΘΩΜΑΣ ΥΠΟ ΕΞΕΤΑΣΗ

Το κείμενο του NagHammadi που έχει προκαλέσει την περισσότερη ιστορική έρευνα, είναι το Ευαγγέλιο του Θωμά. Εξαιτίας της φήμης του ως του χαμένου «πέμπτου Ευαγγελίου» και του συχνά εσωτεριστικού και απόκρυφου χαρακτήρα του, γίνεται συχνά αντικείμενο αναφοράς στους κύκλους της Νέας Εποχής. Ένα πρόσφατο βιβλίο του RobertWinterhalter τιτλοφορείται Το Πέμπτο Ευαγγέλιο: Ερμηνευτικά Σχόλια πάνω στο Ευαγγέλιο του Θωμά, εδάφιο προς εδάφιο. Ισχυρίζεται ότι ο Θωμάς γνωρίζει «τον Χριστό και ως το Εγώ και ως το θεμέλιο της ατομικής ζωής».[31] Κάποιες ρήσεις στον Θωμά πράγματι φαίνεται να το διδάσκουν αυτό. Είναι όμως αυτό, εκείνο που δίδαξε ο ιστορικός Ιησούς;

Η γραμματεία των μελετητών για τον Θωμά έχει τεράστια έκταση και είναι αμφιλεγόμενη. Παρ’ όλα αυτά, μερικά σημαντικά ζητήματα εγείρονται στο να εκτιμήσουμε την εγκυρότητα που έχει ως ιστορία.

Επειδή πρόκειται περισσότερο για μια ανθολογία ως επί το πλείστον άσχετων ρήσεων, παρά για μια συνεχιζόμενη εξιστόρηση των λόγων και των πράξεων του Ιησού, ο Θωμάς βρίσκεται έξω από το είδος του «Ευαγγελίου» στην Καινή Διαθήκη. Όμως, κάποιες από τις 114 ρήσεις είναι παράλληλες σε μεγάλο βαθμό ή μοιάζουν αδρομερώς με αναφορές μέσα στα Συνοπτικά Ευαγγέλια, είτε προσθέτοντας σ’ αυτά, διαγράφοντας από αυτά, συνδυάζοντας διάφορες παραπομπές σε μία, είτε αλλάζοντας το νόημα μιας ρήσης εξ ολοκλήρου.

Αυτή η εξήγηση χρησιμοποιεί τα Συνοπτικά ευαγγέλια ως σημείο αναφοράς για σύγκριση. Είναι όμως πιθανό ο Θωμάς να είναι ανεξάρτητος από αυτές τις πηγές και να δίδει αυθεντικό, αν και «ανορθόδοξο» υλικό για τον Ιησού; Για να απαντήσουμε σε αυτό, πρέπει να μελετήσουμε μια πολυποίκιλη σειρά παραγόντων.

Υπάρχουν βεβαίως ρήσεις που εναρμονίζονται με το βιβλικό υλικό και μπορούν να εντοπιστούν άμεσες ή έμμεσες συσχετίσεις και στα τέσσερα κανονικά Ευαγγέλια. Υπό αυτήν την έννοια, ο Θωμάς περιέχει και ορθόδοξο και ανορθόδοξο υλικό, εάν χρησιμοποιούμε τον όρο ‘ορθόδοξο’, για να εννοήσουμε το υλικό στην υπάρχουσα Καινή Διαθήκη. Για παράδειγμα, γίνεται αναφορά στην Τριάδα και την ασυγχώρητη αμαρτία, εκεί που γίνεται λόγος για την βλασφημία: «Ο Ιησούς είπε, ‘Όποιος βλασφημήσει ενάντια στον πατέρα, θα συγχωρηθεί και όποιος βλασφημήσει ενάντια στον υιό θα συγχωρηθεί, αλλά όποιος βλασφημήσει ενάντια στο άγιο πνεύμα, δεν θα συγχωρηθεί ούτε στη γη ούτε στον ουρανό.»[32]

Σε κάποια άλλη ρήση, ο Ιησούς μιλά για τον «κακό άνθρωπο» που «εκφέρει κακά από τον κακό θησαυρό που βρίσκεται μέσα στην καρδιά του και λέει κακά πράγματα»[33] (βλ. Λουκ.ς:43-46). Αυτό μπορούμε να το διαβάσουμε και να θεωρήσουμε ότι εναρμονίζεται με την έμφαση πάνω στην ανθρώπινη αμαρτία των Ευαγγελίων της Καινής Διαθήκης και όχι απλά με την άγνοια του θείου στοιχείου στο εσωτερικό του ανθρώπου.

 Αν και δεν σχετίζεται άμεσα με κάποιο κείμενο κανονικού Ευαγγελίου, η ακόλουθη δήλωση φαίνεται να παρουσιάζει το βιβλικό θέμα της κατεπείγουσας ανάγκης τού να βρει κάποιος τον Ιησού, ενόσω μπορεί: «Ο Ιησούς είπε, ‘Συγκεντρώστε την προσοχή σας στον ζώντα, ενώ είσαστε ζωντανοί, μήπως πεθάνετε και ζητήσετε να τον δείτε και δεν μπορέσετε να το κάνετε.’» (συγκρ. με Ιωάν.ζ:34, ιγ:33).[34]

Ωστόσο βρίσκουμε κείμενα σαφώς γνωστικιστικής χροιάς, όπως διαπιστώσαμε νωρίτερα. Πώς μπορούμε να το εξηγήσουμε αυτό;

Η πρωταρχική συγγραφή του Θωμά έχει χρονολογηθεί σε πολλές και διάφορες περιόδους, ανάμεσα στο 50 και 150 μ.Χ. ή ακόμη αργότερα, με τους περισσότερους μελετητές να επιλέγουν κάποια χρονολογία του δευτέρου αιώνα.[35] Φυσικά, μια προγενέστερη χρονολόγηση θα προσέδιδε περισσότερη αξιοπιστία σε αυτό, αν και η έλλειψη αφηγηματικού πλαισίου το κάνει εντούτοις πιο δύσκολο να κατανοηθεί από ό,τι τα κανονικά Ευαγγέλια. Ενώ κάποιοι υποστηρίζουν ότι ο Θωμάς χρησιμοποιεί ιστορικές πηγές ανεξάρτητες από εκείνες που χρησιμοποιούνται από την Καινή Διαθήκη, αυτή δεν είναι μια άποψη που υιοθετείται από όλους και εύκολα βρίσκει κανείς επιχειρήματα, τα οποία συγκεντρώνουν αποδεικτικά στοιχεία για την εξάρτηση του Θωμά (είτε μερική είτε ολική) από τα κανονικά Ευαγγέλια.[36]

Ο Blomberg ισχυρίζεται ότι «όπου ο Θωμάς είναι παράλληλος με τα τέσσερα ευαγγέλια, είναι απίθανο οποιοδήποτε από τα διακριτικά στοιχεία στον Θωμά να προηγείται χρονολογικά από τις κανονικές αποδόσεις»[37]. Όταν ο Θωμάς δίνει μια παραβολή που απαντά στα τέσσερα Ευαγγέλια και προσθέτει λεπτομέρειες που δεν υπάρχουν εκεί, «σχεδόν πάντα μπορούν να εξηγηθούν ως συνειδητή γνωστικιστική σύνταξη [εκδοτική προσαρμογή]».[38]

Ο JamesDunn επεξεργάζεται αυτό το θέμα συγκρίνοντας τον Θωμά με αυτό που πιστεύεται ότι είναι παλιότερη και μερική απόδοση του κειμένου που βρέθηκε στην Οξύρυγχο της Αιγύπτου, κοντά στην αλλαγή του αιώνα.[39] Παρατηρεί ότι της Οξυρύγχου «οι πάπυροι χρονολογούνται από το τέλος του δευτέρου ή το πρώτο μισό του τρίτου αιώνα, ενώ το Ευαγγέλιο του Θωμά ... πιθανόν γράφτηκε όχι νωρίτερα από τον τέταρτο αιώνα».[40]

Έπειτα, ο Dunn συγκρίνει παρεμφερείς αναφορές από τον Ματθαίο, τους παπύρους της Οξυρύγχου και την κειμενική απόδοση του NagHammadi του Θωμά:

    

     Ματθ.ζ:7-8 και ια:28 – « ... Ζητείτε και θέλετε ευρεί·

     ... ο ζητών ευρίσκει ... Έλθετε προς με ... και εγώ θέλω

     σας αναπαύσει.»
 
     Πάπ. Οξ. 654.5-9 – (Λέει ο Ιησούς:)

     ‘Ο ζη(τών) ας μην πάψει (να ζητεί, μέχρι να) ευρεί· 

     και όταν ευρεί, (θα) εκπλαγεί,
     και έχοντας (εκπλα)γεί, θέλει βασιλεύσει·
     κα(ι βασιλεύοντας), θέλει (αναπαυ)θεί.’

     (Και ο Κλήμης της Αλεξάνδρειας γνωρίζει τη ρήση σ’αυτήν τη μορφή.)

 

     Ευαγγέλιο του Θωμά 2 – ‘Ο Ιησούς είπε:

     Ο ζητών, δεν θα έπρεπε να πάψει να ζητεί, μέχρι να ευρεί·

     και όταν ευρεί, θέλει έλθει σε αμηχανία (εκτός εαυτού)·

     και όταν έλθει σε αμηχανία, θέλει θαυμάσει,

     και θέλει βασιλεύσει πάνω στο Όλον.’ [41] 
 

Ο Dunn παρατηρεί ότι ο όρος «το Όλον» (τον οποίο το Ευαγγέλιο του Θωμά προσθέτει στο προηγούμενο κείμενο), είναι «μια συνηθισμένη γνωστικιστική έννοια» και ότι «όπως υποδηλώνουν οι προαναφερθείσες συγκρίσεις, η πιο πρόδηλη εξήγηση είναι ότι αυτό ήταν ένα από τα τελευταία στοιχεία που επρόκειτο να προστεθούν στη ρήση».[42] Ο Dunn σχολιάζει περαιτέρω ότι η απόδοση του NagHammadi του Θωμά δείχνει έναν σαφή «γνωστικιστικό χρωματισμό» και δεν παρέχει αποδεικτικά στοιχεία για «τη θέση κάποιας μορφής Γνωστικιστικού Χριστιανισμού που να υπήρχε ήδη τον πρώτο αιώνα». Συνεχίζει: «Μάλλον επιβεβαιώνει την αντίθετη θέση, ότι το γνωστικιστικό στοιχείο στον Χριστιανισμό των Γνωστικών είναι απόρροια του συγκρητισμού του δευτέρου αιώνα, πάνω στην παρακαταθήκη του Χριστιανισμού των προγενέστερων χρόνων. Αυτό που μπορούμε να δούμε ξεκάθαρα στην περίπτωση αυτής της συγκεκριμένης ρήσης, είναι πιθανώς αντιπροσωπευτικό της μακράς διαδικασίας της ανάπτυξης και της επεξεργασίας, που κατέληξε στη μορφή του Ευαγγελίου του Θωμά, που βρέθηκε στο NagHammadi.»[43]

Άλλες πηγές στηρίζουν την άποψη ότι οποιοδήποτε αυθεντικό υλικό κι αν μεταβιβάζει ο Θωμάς αναφορικά με τον Ιησού, το κείμενο δείχνει σημάδια παρέμβασης των Γνωστικών. Ο MarvinW. Meyer εκτιμά ότι ο Θωμάς «καταδεικνύει την ανάμειξη κάποιου συντάκτη γνωστικιστικού υποβάθρου».[44] Ο Winterhalter, ο οποίος σέβεται αρκετά τον Θωμά, ώστε να γράψει έναν οδηγό λατρείας πάνω σ’ αυτόν, λέει γι’ αυτόν παρά ταύτα, ότι «κάποιες ρήσεις είναι πλαστές ή κατά πολύ διαφοροποιημένες, αλλά αυτό είναι το έργο κάποιου μεταγενέστερου Αιγυπτίου εκδότη».[45] Νομίζει ωστόσο ότι το σιτάρι μπορεί να διαχωριστεί από το άχυρο με επιτυχία.

Ο RobertM. Grant έχει διαπιστώσει ότι «τα πραγματικά θρησκευτικά γεγονότα που η Εκκλησία διακήρυξε, διαστρεβλώθηκαν σε μεγάλο βαθμό από το Ευαγγέλιο του Θωμά. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Θωμάς μαζί με άλλα κείμενα, τα οποία φέρονταν να περιέχουν μυστικές ρήσεις του Ιησού, απορρίφθηκαν από την Εκκλησία.»[46]

 Εδώ συλλαμβάνουμε τους εαυτούς μας να συμφωνούν με τους αρχαίους Χριστιανούς υπερασπιστές της πίστης, που υποστήριζαν ότι ο Γνωστικισμός μέσα στην εκκλησία ήταν αλλοίωση της αρχικής αλήθειας και όχι μια αυθυπόστατα νόμιμη πηγή πληροφόρησης για τον Ιησού ή για τα υπόλοιπα πραγματικά γεγονότα. Ο Fitzmyer το διακηρύττει αυτό επανειλημμένα, με το να επικρίνει την άποψη της Pagels ότι οι Γνωστικοί έχουν ίσα δικαιώματα πάνω στη Χριστιανική αυθεντικότητα: «Σε ολόκληρο το βιβλίο, [η Pagels] δίνει την εντύπωση στον απρόσεκτο αναγνώστη ότι η διαφορά ανάμεσα στους ‘ορθόδοξους Χριστιανούς’ και στους ‘γνωστικιστές Χριστιανούς’ ήταν διαφορά που είχε σχέση με τις ‘καταβολές του Χριστιανισμού’. Ξανά και ξανά, κλείνει τα μάτια στο γεγονός ότι αγνοεί έναν ολόκληρο αιώνα Χριστιανικής ύπαρξης, στον οποίο εκείνοι οι ‘γνωστικιστές Χριστιανοί’ απλά δεν υπήρχαν καν στον ορίζοντα.»[47]

Σε σχέση μ’ αυτό, είναι επίσης εντυπωσιακό ότι εκτός του Ευαγγελίου του Θωμά, το οποίο δεν αναφέρει ξεκάθαρα την Ανάσταση, άλλα κείμενα των Γνωστικών που υποστηρίζουν ότι διαβιβάζουν καινούργιες πληροφορίες σχετικά με τον Ιησού, το κάνουν μέσω πνευματικών διαλόγων που τοποθετούνται μετά την ανάσταση – συχνά με τη μορφή οράσεων – που δεν υπόκεινται στην ίδια ιστορική αυστηρότητα όπως οι αξιώσεις που γίνονται σχετικά με την επίγεια ζωή του Ιησού. Αυτό οδηγεί τον Dunn να σχολιάσει ότι «ο Χριστιανικός Γνωστικισμός συνήθως απέδιδε τη μυστική [και ανορθόδοξη] διδασκαλία του για τον Ιησού σε ομιλίες που εκείνος εκφωνούσε σε μια μακρά διακονία μετά την ανάστασή του (όπως στον Θωμά τον Αθλητή και στο Πίστις-Σοφία). Το Ευαγγέλιο του Θωμά είναι παράδοξο συνεπώς να επιχειρεί να χρησιμοποιήσει την παράδοση για τον Ιησού ως φορέα για τη διδασκαλία του. ... Ίσως ο Γνωστικισμός να εγκατέλειψε τη φόρμα του Ευαγγελίου του Θωμά, επειδή ήταν μέχρι ενός σημείου υποκείμενο σε έλεγχο και αντίκρουση από την παράδοση για τον Ιησού που διασώζεται κάπου αλλού.»[48]

Ο Dunn πιστεύει ότι όσο πιο ολοκληρωτικά αμφισβητούσαν οι Γνωστικοί τις ήδη καθιερωμένες ορθόδοξες αφηγήσεις της επίγειας ζωής του Ιησού, τόσο λιγότερο γινόντουσαν πιστευτοί· όμως, για αφηγήσεις μετά την ανάσταση, δεν επρόκειτο να γίνουν κάποιοι έλεγχοι. Υποστήριζαν ότι παρείχαν επιπρόσθετες πληροφορίες, που ήταν παραχωρημένες μόνο στους εκλεκτούς. Καταλήγει ότι ο Γνωστικισμός «μπόρεσε να παρουσιάσει το μήνυμά του με συνέπεια ως τη διδασκαλία του Ιησού, μόνο διαχωρίζοντας τον αναστημένο Χριστό από τον γήινο Ιησού και εγκαταλείποντας τις προσπάθειες να δείξει κάποια συνοχή ανάμεσα στον Ιησού της σχετικής παράδοσης και τον επουράνιο Χριστό της πίστης τους».[49]

Αυτό που εκλαμβάνεται από κάποιους ως γνωστικιστική αμφισβήτηση στις ιστορικές, ορθόδοξες πλευρές της ζωής, της διδασκαλίας και του έργου του Ιησού, ήταν στην πραγματικότητα σε πολλές περιπτώσεις, μια απόλυτη παραίτηση από ιστορικά ζητήματα. Μόνον έτσι μπορούσαν τα κείμενα των Γνωστικών να επιχειρήσουν να καθιερώσουν τη φερεγγυότητά τους.

 
 
ΟΙ ΓΝΩΣΤΙΚΟΙ, ΗΤΤΗΜΕΝΟΙ;

Αν και η Pagels και άλλοι έχουν προκαλέσει συμπάθεια, εάν όχι ενθουσιασμό, για τους Γνωστικούς ως τους ηττημένους που απλά έτυχε να ‘χάσουν’ από την ορθοδοξία, τα ιστορικά διαπιστευτήρια των Γνωστικών όσον αφορά στον Ιησού, είναι λιγότερο από πειστικά. Μπορεί να είναι ρομαντικό να «επευφημούμε τον ηττημένο», αλλά οι ηττημένοι Γνωστικοί δείχνουν σαφέστατα ότι είναι αιρετικά παράσιτα, που προσπάθησαν να επιβάλουν Χριστιανική γλώσσα σε έννοιες αντίθετες προς την πρωταρχική Χριστιανική διδασκαλία.

Πολλοί που δείχνουν συμπάθεια προς τον Γνωστικισμό υποστηρίζουν πολύ την αντίληψη ότι η πρώτη Χριστιανική εκκλησία είχε απαγορέψει την κυκλοφορία των γνωστικιστικών γραπτών. Αυτός καθαυτός ο ισχυρισμός όμως, δεν παρέχει στήριξη με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, για την εγκυρότητα ή την ανακρίβεια της διδασκαλίας των Γνωστικών. Εάν η αλήθεια δεν είναι θέμα συναίνεσης της πλειοψηφίας, δεν είναι όμως ούτε και θέμα διαφωνίας της μειοψηφίας. Μπορεί να αληθεύει, όπως λέει η Pagels, ότι «οι νικητές γράφουν την ιστορία», αλλά αυτό δεν τους κάνει απαραιτήτως κακούς ή ανειλικρινείς ιστορικούς. Εάν ίσχυε αυτό, θα έπρεπε να εξαναγκάσουμε τους ναζί ιστορικούς να μας δώσουν την πραγματική εικόνα της Γερμανίας του Χίτλερ και να υποβιβάσουμε όλες τις αντίθετες απόψεις σε αυτήν των δογματικών απολογητών, οι οποίοι απλά έτυχε να βρίσκονται στην πλευρά των νικητών.

Στο έργο του Κατά των Αιρέσεων ο Ειρηναίος έκανε το παν να παρουσιάσει τη θεολογία των διαφόρων σχολών των Γνωστικών, με σκοπό να τις ανασκευάσει βιβλικά και λογικά. Εάν μέλημά του ήταν η απόκρυψη των συγγραμμάτων αυτών, το βιβλίο ποτέ δεν θα είχε γραφτεί όπως γράφτηκε. Επιπλέον, για να συζητούν με αδιάσειστα επιχειρήματα, με τους Γνωστικούς απέναντί τους, ο Ειρηναίος και οι άλλοι αντι-γνωστικιστές απολογητές θα έπρεπε ενδεχομένως να είναι επιμελείς στο να παρουσιάσουν σωστά τις θέσεις των αντιπάλων τους, προκειμένου να αποφύγουν τη γελοιοποίηση εξαιτίας κάποιας πιθανής παρανόησης των θέσεων αυτών. Ο PatrickHenry το τονίζει αυτό, αναφορικά με το NagHammadi: «Ενώ το υλικό του NagHammadi έχει κάνει κάποιες διορθώσεις στην παρουσίαση του Γνωστικισμού, στα αντι-γνωστικιστικά συγγράμματα των εκκλησιαστικών πατέρων, γίνεται όλο και πιο έκδηλο ότι οι πατέρες δεν διαστρέβλωναν τις απόψεις των πολεμίων τους· οποιαδήποτε παραποίηση υπάρχει, προέρχεται από επιλογή, όχι από επινόηση. Είναι ωστόσο θεμιτό να χρησιμοποιεί κάποιος υλικό από τα συγγράμματα των πατέρων, για να προσδιορίσει τον Γνωστικισμό.»[50]

Είναι εξαιρετικά απίθανο να είχε συστηματικά κατασχεθεί ή καταστραφεί όλο το υλικό των Γνωστικών από την πρώτη εκκλησία. Ο Dunn το θεωρεί απίθανο, ο λόγος που δεν έχουμε κείμενα του πρώτου αιώνα από τους Χριστιανούς Γνωστικούς, να είναι επειδή η εκκλησία των πρώτων χρόνων τα κατέστρεψε ολοσχερώς. Πιστεύει ότι είναι πιο πιθανό, να μην έχουμε τέτοια κείμενα, επειδή απλά δεν υπήρχαν τέτοια κείμενα.[51] Όμως, χάρη στην αρχαιολογική προσφορά τού NagHammadi, τώρα έχουμε στην πραγματικότητα πολλά γνωστικιστικά κείμενα από πρωταρχικές πηγές, διαθέσιμα για λεπτομερή εξέταση. Ωστόσο, τα κείμενα αυτά δεν αναγνωρίζονται ως ιστορικά τεκμήρια για τον Ιησού. Σε μια κριτική των Ευαγγελίων των Γνωστικών, ο φημισμένος μελετητής της Βίβλου RaymondBrown πιστοποίησε ότι από τα ευρεθέντα στο NagHammadi «έργα, δεν μαθαίνουμε ούτε καν ένα επαληθεύσιμο νέο γεγονός σχετικά με την ιστορική διακονία του Ιησού, αλλά μόνο λίγες νέες ρήσεις που πιθανόν να ήταν δικές του».[52]

Ένας άλλος παράγοντας, ξένος προς τα ενδιαφέροντα των Γνωστικών Απολογητών, είναι η πρόταση ότι ο Γνωστικισμός έπαψε να υπάρχει σε μεγάλο βαθμό, επειδή στερούνταν ζωής εξαρχής. Ο F. F. Bruce διαπιστώνει ότι «ο Γνωστικισμός ήταν υπερβολικά συνδεδεμένος με μια δημοφιλή, αλλά παροδική φάση σκέψης, για να έχει τη δύναμη της επιβίωσης του αποστολικού Χριστιανισμού».[53]

Ακριβώς για ποιον λόγο επιβίωσε και ευδοκίμησε ο αποστολικός Χριστιανισμός; Ο RobertSpeer δεν έχει ‘θεολογικές’ αναστολές, όταν διακηρύττει ότι «ο Χριστιανισμός ‘έζησε’, επειδή ήταν πιστός στην αλήθεια. Μέσα στο πέρασμα των αιώνων, ποτέ δεν μπόρεσε να ‘ζήσει’ διαφορετικά. Δεν μπορεί να ‘ζήσει’ διαφορετικά σήμερα[54]

 

 

(Μετάφραση: Ε. Γ. Το άρθρο μεταφράστηκε κατόπιν αδείας της ιστοσελίδας www.equip.org.

 

Τίτλοςπρωτότυπου: The Gnostics Gospels: Are They Authentic?)

 
 
 
ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ

αιώνες: Εκπορεύσεις του Όντος από την έσχατη μεταφυσική αρχή που δεν είναι δυνατόν να γνωσθεί ή από το πλήρωμα (βλ. ‘πλήρωμα’).

η συλλογή του Nag Hammadi: Μια ομάδα αρχαίων κειμένων, που χρονολογούνται περίπου από το 350 μ.Χ., κυρίως γνωστικιστικά σε χαρακτήρα, τα οποία ανακαλύφθηκαν κοντά στο Nag Hammadi της Αιγύπτου το 1945.

πλήρωμα: Η ελληνική λέξη για την «πληρότητα», που χρησιμοποιούσαν οι Γνωστικοί, για να εννοήσουν την ύψιστη αρχή του Όντος, όπου κατοικεί ο άγνωστος και αδύνατον-να-γνωσθεί Θεός. Χρησιμοποιείται στην Καινή Διαθήκη, για να αναφερθεί στην «πληρότητα εν Χριστώ» (Κολ.β:10), ο οποίος [Χριστός] είναι η γνωστοποιημένη αποκάλυψη του Θεού εν σαρκί.

ψευδεπίγραφα: Αρχαία κείμενα, τα οποία ψευδώς υποστηρίζουν ότι έχουν συγγραφεί από αξιόλογα άτομα, χάριν της αξιοπιστίας· για παράδειγμα, το Ευαγγέλιο του Θωμά.

συγκρητισμός: Η διδασκαλία ότι διάφοροι θρησκευτικοί ισχυρισμοί για την αλήθεια, μπορούν να συνενωθούν σε μια βασική λανθάνουσα ενότητα.

Βαλεντίνος: Σημαίνον άτομο, από τους πρώτους Γνωστικούς του Δευτέρου Αιώνα μ.Χ., ο οποίος πιθανόν να έχει εγκρίνει το κείμενο του Nag Hammadi, το Ευαγγέλιο της Αληθείας.



[1]

Herbert Butterfield, Christianity and History (New York: Charles Scribner's Sons, 1950), 119.

[2] Harold W. Attridge and George W. MacRae, "Introduction: The Gospel of Truth," in James M. Robinson, ed., The Nag Hammadi Library (San Francisco: Harper and Row, 1988), 38. 

[3]

Wesley W. Isenberg, "Introduction: The Gospel of Philip," Ibid., 139.

[4]

Joseph Fitzmyer, "The Gnostic Gospels According to Pagels," America, 16 Feb. 1980, 123.

 

5 F. F. Bruce, Jesus and Christian Origins Outside the New Testament (Grand Rapids: Eerdmans, 1974), 154.

[6] Robinson, 434
[7] Αυτόθι, 435
Robinson, "Introduction," 2.
[9] Αυτόθι, 3

[10] Αυτόθι, 2

[11]Αυτόθι

[12]Αυτόθι

[13]

Δες Ray Summers, The Secret Sayings of the Living Jesus (Waco, TX: Word Books, 1968), 14.

[14]

Michael Grosso, "Testing the Images of God," Gnosis, Winter 1989, 43.

[15]

Wesley W. Isenberg, "Introduction: The Gospel of Philip," in Robinson, 141.

[16]

Craig Blomberg, The Historical Reliability of the Gospels (Downers Grove: InterVarsity Press, 1987), 208.

[17] Αυτόθι

[18]

Βλ. Stephan Hoeller, "Valentinus: A Gnostic for All Seasons," Gnosis, Fall/Winter 1985, 25.

[19] Αυτόθι, 38

[20]

Bentley Layton, The Gnostic Scriptures (Garden City, NY: Doubleday and Co., 1987), 251.

[21] Αυτόθι
[22] Αυτόθι

[23]

C. M. Tuckett, "Synoptic Tradition in the Gospel of Truth and the Testimony of Truth," Journal of Theological Studies 35 (1984):145.

[24] Blomberg, 213-14

[25]

Andrew K. Hembold, The Nag Hammadi Texts and the Bible (Grand Rapids: Baker Book House, 1967), 88-89.

[26]

Christopher Tuckett, "Synoptic Tradition in Some Nag Hammadi and Related Texts," Vigiliae Christiane 36 (July 1982):184.

[27] Robinson, 32

[28] Αυτόθι

[29]

Francis E. Williams, "Introduction: The Apocryphon of James," in Robinson, 30.

[30] Blomberg, 213

[31]

Robert Winterhalter, The Fifth Gospel (San Francisco: Harper and Row, 1988), 13.

[32] Robinson, 131; βλ. Bruce, Jesus and Christian Origins, 130-31.  

[33] Robinson, 131

[34] Αυτόθι, 132

[35] Layton, 377

[36]

Βλ. Craig L. Blomberg, "Tradition and Redaction in the Parables of the Gospel of Thomas," Gospel Perspectives 5: 177-205.

Blomberg, Historical Reliability, 211.
[38] Αυτόθι, 212

[39]

Βλ. Joseph A. Fitzmyer, "The Oxyrhynchus Logoie of Jesus and the Coptic Gospel According to Thomas," in Joseph Fitzmyer, Essays on the Semitic Background of the New Testament (Missoula, MT: Scholars Press, 1974), 355-433.

[40]

James D. G. Dunn, The Evidence for Jesus (Philadelphia, PA: Westminster Press, 1985), 101.

[41] Αυτόθι

[42] Αυτόθι, 102

[43] Αυτόθι

[44]

Marvin W. Meyer, "Jesus in the Nag Hammadi Library," Reformed Journal (June 1979):15.

[45] Winterhalter, 4

[46]

Robert M. Grant with David Noel Freedman, The Secret Sayings of Jesus (Garden City, NY: Doubleday and Company, Inc., 1960), 115

[47]

Fitzmyer, "The Gnostic Gospels According to Pagels," 123.

[48]

James Dunn, Unity and Diversity in the New Testament (Philadelphia: Westminster Press, 1977), 287-88.

[49] Αυτόθι, 288· βλ.. Blomberg, Historical Reliability, 219.

[50]

Patrick Henry, New Directions (Philadelphia: Westminster Press, 1977), 282.

Dunn, The Evidence, 97-98.

[52]

Raymond E. Brown, "The Gnostic Gospels," The New York Times Book Review, 20 Jan. 1980, 3.

[53]

F. F. Bruce, The Canon of Scripture (Downers Grove: InterVarsity Press, 1988), 278.

[54]

Robert E. Speer, The Finality of Jesus Christ (Westwood, NJ: Fleming H. Revell Company, 1933), 108.


Ημερομηνία καταχώρησης : 17/02/2009 @ 04:00
Τελευταία ενημέρωση : 17/02/2009 @ 04:00
Κατηγορία : ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ-ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ-ΕΞΩΓΗΙΝΟΙ
Η σελίδα διαβάστηκε 2875 φορές


Print preview Print preview     Τυπώστε την σελίδα Τυπώστε την σελίδα


ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ
Εγγραφείτε στην Ομάδα Αλληλογραφίας ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ για να μπορώ να σας ενημερώνω για ενδιαφέροντα χριστιανικά άρθρα, επιλεγμένες ειδήσεις χριστιανικού ενδιαφέροντος, όπως και για νέες κυκλοφορίες χριστιανικών βιβλίων και μοναδικών προσφορών.
Η λίστα αλληλογραφίας ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ ανήκει στις ιστοσελίδες www.diakrisis.gr και www.christianbook.gr. Αφού εγγραφείτε οποιαδήποτε στιγμή θελήσετε μπορείτε να διαγραφείτε εύκολα και απλά.
Όσοι εγγραφείτε θα λάβετε ως δώρο το θαυμάσιο βιβλίο ΓΙΑΤΙ Η ΒΙΒΛΟΣ ΥΠΕΡΕΧΕΙ σε pdf. Μετά την εγγραφή σας θα μπορείτε να το κατεβάσετε από την κατηγορία ΑΡΧΕΙΑ της ομάδας αλληλογραφίας ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ: http://groups.google.gr/group/erevnitis?hl=el.
Για να εγγραφείτε εύκολα και γρήγορα στείλτε κενό email στο erevnitis+subscribe@googlegroups.com και αυτόματα θα εγγραφείτε. :

Ομάδες Google
diakrisis
Επισκεφτείτε την παρούσα ομάδα


ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ




ΛΟΓΙΑ ΘΕΟΥ
Επισκεφτείτε το ιστολόγιο ΛΟΓΙΑ ΘΕΟΥ.

Πατήστε ΕΔΩ για το Ιστολόγιο ΛΟΓΙΑ ΘΕΟΥ.

Μιλάμε για τον ζωντανό Ιησού Χριστό!
^ Πάνω ^